Piotr Wojda - II LO im. ks. Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w Białymstoku,

W referacie podjęto próbę przedstawienia i oceny praktycznego zastosowania w polskich warunkach nowego typu oprogramowania do nauczania na odległość, z powodzeniem stosowanego w Stanach Zjednoczonych. Autorzy utworzyli grupę z podziałem na role nauczyciela i uczniów. Opisano własne doświadczenia związane z procesem dydaktycznym nauczania na odległość.

Bardzo dynamiczny rozwój sieci Internet w Polsce w ciągu kilku ostatnich lat zaowocował nie tylko w sferach komercyjnych, lecz także w dziedzinie edukacji. Coraz więcej gimnazjów w ramach programu Interkl@sa zostało już wyposażonych i na bieżąco jest wyposażane w pracownie komputerowe z dostępem do Internetu, znakomicie nadającego się do wykorzystania w nauczaniu na odległość. Przyczynia się to w znacznym stopniu do uzupełnienia tradycyjnych metod dydaktycznych lub całkowitego zrezygnowania z nich. Rozwój technologii spowodował kompletną transformację nie tylko w zakresie miejsca i sposobu nauczania, ale także tego kto może się uczyć [5]. Każdy kto posiada komputer i modem może zapisać się na zajęcia odbywające się za pośrednictwem Internetu. Taka forma nauczania jest bardzo wygodna, nie wymaga wychodzenia z domu, można swobodnie dobierać czas nauki, można współpracować z innymi studentami zamieszkałymi w znacznej odległości, nawet w innym mieście czy państwie. W ciągu kilku ostatnich lat liczba szkól oferujących kursy na odległość wzrosła w sposób zaskakujący nawet ekspertów w tej dziedzinie. W samych Stanach Zjednoczonych już w latach 1997-98 prawie 44% instytucji szkolnictwa wyższego oferowało “kursy na odległość” [1]. Wiele ośrodków rozszerza swoją ofertę edukacyjną o propozycje edukacji online, wiele widząc w edukacji permanentnej nowy rynek próbuje znaleźć na nim swoje miejsce. Rywalizacja o studenta powoduje pojawianie się coraz szerszej gamy propozycji na rynku edukacyjnym. Jej odbiorcą są osoby, które z różnych przyczyn: wieku, sytuacji rodzinnej, odległości do szkoły decydują się na inną niż tradycyjna formę edukacji. I chociaż jak przyznali amerykańscy studenci odnoszący sukcesy na kursach online nie można powiedzieć, że są one łatwiejsze i wygodniejsze to suma korzyści przewyższa znacznie ujemne strony przedsięwzięcia [2].

Na pytanie jak rozwija się praktyczne wykorzystanie nauczania na odległość w Polsce, można całkiem dobrze odpowiedzieć przeglądając polskie zasoby Internetu. Tam coraz częściej pojawiają się oferty nauczania na odległość, nauczania przez Internet. Nowe możliwości nauczania na odległość wykorzystują zarówno uczelnie, szkoły jak i firmy prowadzące kursy. Pierwsze oferty kształcenia na odległość z wykorzystaniem Internetu bazowały na bezpośrednim przejęciu metod stosowanych w kształceniu korespondencyjnym z uzupełnieniem nowej formy publikacji materiałów na stronach WWW. Przeniesienie bezpośrednie metod kształcenia korespondencyjnego na współczesne środki informatyki podniosło szybkość przekazywania informacji pomiędzy uczniem i nauczycielem. Z biegiem czasu naturalnym uzupełnieniem tej metody kontaktu nauczyciela z uczniem stały się proste do zastosowania forum dyskusyjne, IRC i chat.

Przodujące ośrodki kształcenia angażują do realizacji nauczania na odległość programistów, ale tylko do realizacji własnych potrzeb uwzględniając warunki i specyfikę kształcenia danej placówki. Takie procesy są kosztowne w przypadku modyfikacji, więc są mało elastyczne nie nadążają za potrzebami nauczycieli biorących bezpośredni udział w procesie dydaktycznym. Idealnym rozwiązaniem byłoby taka propozycja gdzie nauczyciel prowadzący zajęcia sam w sposób elastyczny mógłby kształtować proces i dobierać narzędzia do nauczania na odległość bez udziału osób trzecich. Potrzebne jest elastyczne środowisko wyposażone w moduł wspomagający zarządzanie procesem dydaktycznym.

W polskich zasobach Internetu brakuje informacji o wykorzystywaniu w nauczaniu na odległość narzędzi zaprojektowanych specjalnie pod kątem zastosowań edukacyjnych i wyposażonych w takie moduły. Jesteśmy informowani o systemach kompleksowego podejścia do nauczania na odległość przez niektóre firmy softwarowe ale oprogramowanie jest bardzo drogie i ukierunkowane raczej na potrzeby kształcenia kadr biznesowych, a nie do użycia w warunkach ciągle ubogiego szkolnictwa. Zastosowanie oprogramowania wideokonferencyjnego ogranicza mała moc szkolnych komputerów i mała prędkość transmisji danych. Przy takich uwarunkowaniach pozostaje wykorzystywanie do nauczania na odległość dawno już znanych narzędzi uzupełnianych o nowe funkcje rozwijającego się oprogramowania.

Wykorzystanie wzrostu szybkości przekazywania sobie informacji wynikające z zastosowania elektronicznego przekazu poczty i plików, obejrzenia aktualizowanej strony www, zadania pytania na forum czy otrzymanie korespondencji z listy dyskusyjnej dołącza do tradycyjnej organizacji procesu nauczania nowe czynności lub modyfikują istniejące powodując przyrost nakładów pracy nauczyciela np:

• przygotowanie materiałów dydaktycznych,
• publikacja tych materiałów,
• sprawdzanie wykonanych zadań przez ucznia,
• przekazywanie uczniowi informacji o uzyskanych wynikach cząstkowych i poziomie zaawansowania opanowania celów procesu dydaktycznego,
• odwlekanie w czasie informacji o uzyskanej ocenie,
• prowadzenie dokumentacji procesu: zapisywanie uczniów, wpisywanie ocen do dziennika, pomiar dydaktyczny, statystyka, raporty,
• komunikacja z rodzicami,

Podczas przeglądania zasobów Internetu w poszukiwaniu już istniejących rozwiązań umożliwiających zmniejszenie nakładów pracy nauczyciela związanej z przygotowaniem i prowadzeniem procesu dydaktycznego nauczania na odległość natrafiliśmy na ciekawe narzędzia eliminujące część problemów. Między innymi przykłady rozwiązań czyniące proces nauczania na odległość elastycznym, przyjaznym dla nauczyciela i ucznia, możliwe do zastosowania w szkołach. Do testów i analizy wybraliśmy jeden z najnowszych; program tym bardziej atrakcyjny, że wszystkie podstawowe funkcje umożliwiające prowadzenie zajęć na odległość udostępnione są w wersji wolnej od opłat. Sklasyfikowaliśmy go jako Zintegrowaną Aplikację do nauczania z wykorzystaniem Internetu.

Zespół złożony z nauczyciela II LO w Białymstoku mgr Piotra Wojdy, pracowników naukowych Uniwersytetu w Białymstoku mgr Katarzyny Kwaśniewskiej, mgr inż. Wiesława Półjanowicza oraz mgr Elżbiety Kołodziejskiej z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Zielonej Górze podjął się przetestowania i wdrożenia omawianej aplikacji. Po kilkumiesięcznych próbach z programem, w których uczestniczyli uczniowie II LO w Białymstoku, nastąpił etap testowania programu w przez nauczycieli szkół średnich i nauczycieli akademickich. W badaniach niektórzy pełnili dwie role: nauczyciela i ucznia. Jako przedmiot kursu przyjęto “Tworzenie klas w Internecie i nauczanie przez Internet”. Pracę nad przydatnością programu przeprowadziliśmy w warunkach naturalnych, a koordynacją bezpośrednią zajmował się Piotr Wojda.

• sprawdzenie w naszych warunkach możliwości praktycznego zastosowania tego programu przez nauczyciela posiadającego umiejętność obsługi komputera, korzystania z zasobów Internetu i znajomość podstaw HTML,
• określenie stopnia trudności wykorzystania programu przez nauczyciela,
• określenie stopnia trudności posługiwania się programem przez ucznia,
• ocena wpływu anglojęzycznej wersji na pracę z programem,
• wskazanie wad i zalet programu oraz potrzeby ewentualnych zmian i adaptacji do naszych polskich warunków.

• Wersja całkowicie ON-LINE
• Wersja mieszana ON/OFF-LINE
• Wersja na palmtopa.

Bezpłatna rejestracja kończy się utworzeniem szkoły w Internecie. Automatycznie zostaje utworzone miejsca na serwerze dostawcy. Wystarczy nadać nazwę i szkoła otrzyma swój adres internetowy. Szkoła natychmiast jest gotowa do rozpoczęcia prac związanych z procesem edukacyjnym. Wszystkie wersje są wyposażone w narzędzia do rozbudowy szkoły, przygotowania i prowadzenia procesu dydaktycznego. Narzędzia obsługuje nauczyciel z poziomu przeglądarki WWW i (lub) za pomocą oprogramowania na lokalnym komputerze. Ograniczeniem jest niewielka przestrzeń dyskowa. W celu sprawdzenia dodatkowych możliwości wykupiono licencję do końca bieżącego roku szkolnego.

Bardzo duża ilość funkcji i możliwości programu zmusza do krótkiego wyliczenia poszczególnych opcji:

• Tworzenie nowej struktury - szkoły z klasami w Internecie.
• Samodzielne zapisywanie się uczniów do klasy.
• Automatyczne generowanie hasła i poczty do ucznia z loginem i hasłem.
• Automatyczne generowanie poczty do wybranych grup uczniów i rodziców, przypominanie uczniom o zaległych pracach.
• Wpisywanie do klasy rodzica lub obserwatora, który będzie powiadamiany o wynikach ucznia i będzie mógł odwiedzać wirtualną klasę, oglądać wyniki ucznia i jego prace.
• Prowadzenie dziennika lekcyjnego - dopisywanie i usuwanie ucznia, ustalanie jakie informacje o uczniach pojawią się w dzienniku, zaznaczanie obecności, ustalenie kryteriów oceny końcowej.
• Generowanie prostych elementów pomiaru dydaktycznego.

• Ustalanie rodzaju oceny końcowej (w skali ocen, zdał / nie zdał itp.).

• Chat, forum dyskusyjne - szkolne i klasowe, tablica.
• Generator testów umożliwiający automatyczne tworzenie i publikację testów na forum klasy,

Rysunek 3. Jedno z pytań testu widziane online

• Automatyczne ocenianie testów, automatyczne wpisywanie ocen do dziennika, powiadamianie o wynikach testów rodziców.
• Zadawanie zadań pisemnych i wykonania zadań wymagających przysłania plików nauczycielowi.

• Ustalanie wagi poszczególnych składników w ocenie końcowej.

Rysunek 5. Waga elementów wpływających na ocenę końcową.

• Raportu o wynikach ucznia. Możliwe jest przeniesienie raportu do Worda.

Rezultatem przeprowadzonego eksperymentu były następujące ustalenia:

• Nauczyciel posiadający umiejętność obsługi komputera, wykorzystywania zasobów Internetu i znajomość podstaw HTML potrafi po 40 godzinnym kursie utworzyć wirtualną klasę i prowadzić zajęcia dydaktyczne.
• Uczestniczący w eksperymencie nauczyciele określili program jako średnio trudny do opanowania, wskazując jako źródło niektórych trudności angielską wersję językową.
• Uczniowie II LO w Białymstoku ocenili, że program jest czytelny i łatwy w obsłudze mimo angielskojęzycznej wersji.
• Zalety programu: posiada dziennik lekcyjny, automatyzuje wiele czynności nauczyciela, wytycza nowy kierunek rozwoju narzędzi do nauczania na odległość, posiada wiele funkcji nie stosowanych dotychczas a usprawniających proces nauczania (niektóre z nich wymieniono wcześniej).
• Wady: tylko angielska wersja, problemy techniczne z przekazywaniem plików, w wersji free baza danych jest obsługiwana z dużym opóźnieniem.

Pierwsze wrażenie jakie towarzyszy nam po zapisaniu się do wirtualnej klasy to radość, ekscytacja, że oto bierzemy udział w ważnym, rewolucyjnym wydarzeniu w edukacji. Zdobędziemy nowe kompetencje nie ruszając się z domu, swobodnie wybierając czas i miejsce nauki. Drugie wrażenie pojawia się po zalogowaniu do wirtualnej klasy. Nie ma w niej nauczyciela gotowego na skinienie naszej ręki przyjść z pomocą, nie ma kolegów, którzy mogą wesprzeć nas swoja wiedzą, czujemy się osamotnieni, może nawet zagubieni. Kolejny krok to odnalezienie własnej metody uczestniczenia w kursie realizowanym w oparciu o Internetowe strony.

Mozolne zapoznawanie się z dostępnymi dla studenta opcjami, czytanie wykładów i zadań pozwala wreszcie poczuć się uczniem i skoncentrować uwagę na zdobywaniu nowej wiedzy. Wówczas zauważamy, że poznawanie umieszczonego na szkolnych stronach Internetowych materiału, wykonywanie poleceń, zadań domowych, testów, nadążanie za innymi uczestnikami kursu wymaga znacznie większego czasu niż przewidywaliśmy. Co więcej pojawia się poczucie obowiązku zalogowania się na stronę i sprawdzenia co nowego proponuje nauczyciel, a co przedstawili już inni koledzy. Otrzymujemy elektroniczne przypomnienia o mijającym terminie wykonania zadań. Stajemy się częstymi, aktywnymi uczestnikami kursu.

Doceniamy znaczenie naszych umiejętności sprawnego poruszania się w Internecie, szybkość pisania, szybkość posiadanego łącza. Niestety dostrzegamy też, że czasami połączenie ze szkolnym serwerem jest bardzo wolne lub nawet niemożliwe do zrealizowania, odkładamy sesję na inne godziny, ale szybko powracamy do komputera. Z drugiej strony coraz większego znaczenia nabiera fakt dużej swobody w doborze długości sesji i czasu jej odbywania. Możemy wielokrotnie czytać zamieszczone materiały, przeglądać prezentacje, wydrukować fragmenty niezbędne do rozwiązania zadań.

Odkrywamy także możliwość kontaktu z nauczycielem lub innymi studentami poprzez klasową tablicę ogłoszeń, pocztę elektroniczną i chat. Właśnie ten kontakt z innymi uczestnikami wirtualnego kursu powoduje wzrost naszej pewności i zadowolenia z uczestnictwa w zajęciach. Świadomość, że inni studenci rozwiązują te same problemy, możliwość konsultacji z osobą prowadząca zajęcia przybliża nauczanie na odległość do nauczania tradycyjnego, do którego jednak jesteśmy silnie przywiązani.

Wymienione odczucia doświadczane w trakcie pierwszego udziału w zdalnym kursie ewaluują podczas jego trwania, aż pokonując kolejne zadania coraz pewniej korzystamy z oferowanych nam przez szkołę udogodnień, coraz częściej zgłaszamy swoje uwagi, chętniej wymieniamy się pomysłami i problemami z kolegami, śmielej zadajemy pytania nauczycielowi. Analizujemy otrzymywane oceny i cieszymy się z rozwiązania kolejnych coraz trudniejszych zadań. Realizujemy swój cel - zdobywamy nową wiedzę, wbrew pierwszym obawom zdobywamy też nowych przyjaciół, i chociaż ich nie widzieliśmy utrzymujemy z nimi elektroniczny kontakt także po zakończeniu kursu.

Odczucia podobne do naszych towarzyszą także studentom zdobywającym wiedzę w innych krajach znacznie bardziej zaawansowanych w technologii nauczania na odległość [2],[3]. Kandydaci zapisują się na kursy realizowane wirtualnie z powodu dużej odległości do szkoły, niewygodnych godzin pracy, samotnego wychowywania dzieci. Cenią sobie swobodę czasu i miejsca nauki “Możesz iść do klasy w bieliźnie” [2]. Pracują w nocy lub w pracy jeśli w domu nie posiadają komputera. Dostrzegają brak natychmiastowej rady profesora “Nie możesz podnieść ręki i zadać pytania” [2] mimo możliwości kontaktowania się poprzez Internet. Chociaż, brakuje im kontaktów interpersonalnych to przyznają, że brak osoby która “...stoi za plecami lub przypomina Ci słownie, że coś należy wykonać” [3] stanowi wielkie wyzwanie. Wymagają aby nauczyciel był profesjonalistą w pisemnej prezentacji materiału, z drugiej strony zauważają, że jeśli ktoś nie lubi czytać to nie powinien decydować się na taką formę nauki. Potrafią zauważyć własne ograniczenia “W grupie prowadzącej rozmowę jest mi trudno nadążyć za innymi ponieważ moje umiejętności pisania na klawiaturze są okropne” [3]. Jednak porównując nauczanie online z wcześniejszą formą nauczania na odległość jaką były kursy korespondencyjne cenią sobie możliwość pozostawania w kontakcie z nauczycielem i bieżące śledzenie przez niego postępów w pracach uczniów. Wszyscy badani, amerykańscy studenci przyznali, że edukacja na odległość spełniła ich oczekiwania, dla niektórych była początkiem nowej zawodowej kariery “Pasowałem do atmosfery w korporacji {Compaq Computer] ponieważ zdobyłem edukację przez Internet” [1].

Poziom zadowolenia studenta z wirtualnego kursu zależy od wielu czynników. Pozytywny obraz doświadczeń z nauczania zdalnego powstał wśród studentów wyposażonych w pewien zestaw cech niezbędny dla sukcesu. Przede wszystkim osoba deklarująca swój udział w nauczaniu na odległość musi być wewnętrznie nastawiona na poznanie, zdobycie nowej wiedzy czy umiejętności dla potrzeb własnych lub też w związku ze spodziewaną, przyszłą karierą zawodową. Motywacja studenta, który sam decyduje czego, jak, kiedy i gdzie się uczyć stanowi jeden z ważniejszych samoregulatorów zachowania kursanta w procesie edukacji zdalnej. Zdobycie wiedzy, a nie świadectwa powinno stanowić cel każdego uczącego się bez osobistego nadzoru nauczyciela. Student mający więcej swobody musi wykazać więcej odpowiedzialności, aby podołać samodzielnemu nauczaniu, w procesie którego decyduje kiedy się uczyć i jak dużo.

Podsumowując można zauważyć, że edukacji na odległość, której domagają się studenci i która jest realizowana z dużym powodzeniem w wielu krajach nie da się uniknąć. Problem w tym, aby dobrze się do niej przygotować nie tylko pod względem technicznym ale i intelektualnym. “Nauczanie na odległość jest w rzeczywistości kwestią edukacyjną, a nie techniczną” [4]. Szczególnie uczelnie wyższe, ale i prywatne firmy wkraczające na rynek edukacji zdalnej powinny rozważyć celowość proponowania wirtualnych kursów, tak aby uniknąć sytuacji, w której instytucja proponuje bez odpowiedniego przygotowania tę formę nauczania tylko dlatego ze inni już to robią lub dlatego, że upatruje w niej źródła dochodów.

W naszej ocenie pojawiły się znaki zapytania dotyczące wypracowania stanowiska w kwestii zastosowania nauczania na odległość w szkolnych warunkach. We wszelkim kształceniu, na dowolnym poziomie, nic nie zastąpi kontaktu nauczyciel - uczeń, czy ogólniej mistrz - uczeń. Kształcenie zwłaszcza osób bardzo młodych nie powinno być odpersonalizowane, nie powinno się ograniczać do egzekwowania podstawowego zasobu wiedzy sprawdzanej w sposób mechaniczny, ale rozwijać wszechstronnie osobowość ucznia. Można by poprzez sieć uczyć studentów niektórych przedmiotów, jednak i tu weryfikacja ich samodzielności powinna odbywać się w sposób tradycyjny.

Zastosowanie tej metody może się sprawdzić (sprawdza się) w formach doskonalenia i podnoszenia kwalifikacji przez nauczycieli. Grono to jest "dojrzałe dydaktycznie" i ma wyrobione nawyki samokształcenia się co pozwala im skuteczniej absorbować daną im wiedzę. Ogólnie stwierdzić można, że nauczanie na odległość ma swoje bardzo pozytywne strony w przypadku grupy dojrzałych ludzi pragnących podnosić swoją wiedzę i zdobywać kolejne szczeble awansu zawodowego oraz może być jako dopełnienie do tradycyjnych form nauczania grup ludzi młodych kontynuujących naukę na etapie szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych w takich przypadkach jak: nauczanie indywidualne, koła zainteresowań, korzystanie z wiedzy wybitnych specjalistów.